Mâm cúng mỗi nhà một lệ, mỗi vùng một kiểu. Bài này không nói nên cúng gì hay cúng thế nào — chuyện đó hỏi người lớn trong nhà, hoặc người có hiểu biết mà gia đình tin.
Phần em nói được là phần bếp: những món thường gặp, cách chuẩn bị trước cho đỡ cuống, và cách xử lý sau khi hạ mâm.
Những món thường gặp
Xôi gần như luôn có. Trắng, gấc, đậu xanh — tuỳ dịp và tuỳ nhà.
Chè hoặc món ngọt. Chè kho, chè đậu xanh.
Trái cây theo mùa. Số lượng và loại thì tuỳ nếp nhà.
Một vài món mặn bản chay. Kho, xào, canh.
Đĩa rau luộc hoặc nộm. Cho mâm cân.
Bánh trái tuỳ dịp. Bánh chưng ngày Tết, bánh trôi Hàn thực.
Cơm trắng ở một số nhà. Tuỳ lệ.
Nước và trà. Hầu như nhà nào cũng có.
Mỗi nhà một danh sách riêng. Đừng lấy nhà khác làm chuẩn.
Hỏi người lớn trong nhà. Đây là cách chắc nhất.
Ghi lại danh sách của nhà mình. Năm sau khỏi hỏi lại.
Nhà làm mâm chay thì nhóm món này vốn đã hợp. Không phải đổi gì nhiều.
Đừng tranh luận nhà nào đúng. Mỗi nhà một nếp và đều đúng với nhà đó.
Tóm lại, hỏi nếp nhà rồi làm theo. Bài này chỉ là mô tả chung.
Chuẩn bị trước
Đánh dấu ngày trên lịch. Chủ động thì không cuống.
Lên danh sách từ vài hôm trước. Chia hai cột: mua và làm.
Mua đồ khô sớm. Nếp, đậu, nấm.
Mua hoa quả sát ngày. Tươi và đẹp.
Ngâm nếp và đậu từ tối. Bước tốn thời gian nhất.
Làm chè kho trước vài ngày. Món để được lâu.
Nấu nồi kho từ hôm trước. Càng ngấm.
Đồ xôi vào sáng hôm đó. Xôi nguội kém hẳn.
Rau luộc sát giờ. Không đợi được.
Rửa sạch đĩa, mâm, chén từ hôm trước. Và để khô.
Lau bàn thờ hoặc chỗ đặt mâm trước. Đừng làm lúc vội.
Chuẩn bị hoa và nước từ sớm. Cắm hoa cần thời gian.
Nhờ người phụ nếu mâm lớn. Đừng ôm hết.
Rút lại, phần lớn việc nằm ở hôm trước. Hôm đó chỉ còn đồ xôi và bày.
Bày mâm
Bày gọn và cân đối. Không cần cầu kỳ.
Đĩa và bát cùng bộ nếu có. Nhìn tươm hơn.
Xôi đơm khuôn rồi úp ra đĩa. Ấn chặt tay.
Lót lá chuối dưới xôi. Đẹp và dễ lấy.
Chè múc bát nhỏ. Mấy bát nhỏ gọn hơn một tô lớn.
Trái cây rửa sạch, lau khô. Ướt thì nhanh hỏng.
Không gọt sẵn trái cây từ sớm. Thâm và khô mặt.
Lau mép đĩa. Chi tiết thấy ngay.
Bày sát giờ. Bày sớm thì khô và nguội.
Che đậy nếu phải chờ. Tránh bụi.
Đặt mâm nơi chắc chắn, phẳng. Tránh đổ.
Cẩn thận với nến và hương. Đặt xa vật dễ cháy, có người để mắt.
Không để trẻ nhỏ chơi gần mâm có nến. Nguy cơ bỏng và cháy.
Nói gọn, gọn gàng và cẩn thận với lửa. Hai điều quan trọng nhất ở khâu bày.
Sau khi hạ mâm
Hạ sớm khi trời nóng. Đồ để lâu ngoài không an toàn.
Chia cho người trong nhà và hàng xóm. Nếp cũ và tránh lãng phí.
Xôi nguội thì hấp lại. Mềm gần như mới.
Chè cất ngăn mát ngay. Đừng để ngoài cả buổi.
Món mặn hâm sôi hẳn trước khi ăn. Không hâm âm ấm.
Trái cây ăn trong ngày. Đã gọt thì càng nhanh.
Đồ đã để ngoài nửa ngày trời nóng thì cân nhắc. Nhất là món có nước cốt dừa.
Ngửi và nhìn trước khi ăn lại. Nghi thì bỏ.
Đừng gửi đồ đã để lâu cho khách mang về. Lòng tốt mà thành phiền.
Làm mâm nhỏ nếu nhà ít người. Giải quyết tận gốc.
Chia nhỏ rồi cất từng phần. Không hâm đi hâm lại cả nồi.
Người già trẻ nhỏ ưu tiên phần mới. Nhóm này chịu kém hơn.
Ghi lại lượng cho lần sau. Món nào hết, món nào còn.
Rút lại, hạ sớm và chia ngay. Vừa an toàn vừa đúng nếp.
Làm mâm nhỏ cho ngày thường
Ngày rằm, mùng một thường mâm nhỏ. Không cần như ngày giỗ.
Một đĩa xôi, một bát chè, đĩa trái cây. Đủ cho nhiều nhà.
Hoặc chỉ trái cây và nước. Tuỳ nếp.
Mua xôi ngoài hàng cũng không sao. Nhà bận thì đừng áy náy.
Nhưng hỏi thành phần nếu nhà ăn thuần chay. Trứng sữa, mật ong đều hay có.
Giữ nếp đều đặn hơn là làm to một lần. Tháng nào cũng có, dù nhỏ.
Chuẩn bị trước một hôm là đủ. Không cần cuống.
Dạy trẻ cùng chuẩn bị. Nếp nhà truyền theo cách đó.
Ghi lịch rằm và giỗ vào sổ. Chủ động.
Trữ sẵn ít nếp, đậu, đường trong nhà. Lúc cần là có.
Đừng để việc cúng thành áp lực. Mâm nhỏ mà đều thì hơn mâm to mà mệt.
Hỏi người lớn nếu chưa rõ nếp nhà. Đừng ngại.
Mỗi nhà một cách và đều đúng. Nhắc lại lần nữa.
Nhìn chung, ngày thường thì gọn, ngày giỗ thì chuẩn bị. Phân biệt hai loại dịp là đỡ mệt hẳn.
Lỗi hay gặp
Để tất cả tới phút chót. Cuống và thiếu món.
Đồ xôi từ chiều hôm trước. Nguội cứng, kém hẳn.
Nấu chè nước từ hôm trước vào mùa nóng. Dễ chua.
Gọt trái cây từ sớm. Thâm và khô mặt.
Bày mâm quá sớm. Khô mặt, nguội.
Làm mâm quá to so với số người. Ăn không hết rồi bỏ.
Để mâm ngoài trời nóng cả buổi. Không an toàn.
Đặt nến gần vật dễ cháy. Nguy cơ thật.
Để trẻ nhỏ chơi gần mâm có nến hương. Bỏng và cháy.
Gửi đồ đã để lâu cho khách mang về. Không an toàn.
Làm theo nhà khác thay vì nếp nhà mình. Mỗi nhà một lệ.
Mua bánh sẵn mà không hỏi thành phần. Trứng sữa mật ong đều hay có.
Biến việc cúng thành áp lực. Mâm nhỏ mà đều thì hơn.
Điểm chung: hỏng vì để tới phút chót và vì làm quá nhiều. Chuẩn bị trước và làm vừa đủ.
